Κυριακή, 29 Μαΐου 2016

Η ΤΙΜΙΑ ΚΑΡΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΓΙΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΕΞ ΡΑΨΑΝΗΣ.


Φυλάσσονται στο ομώνυμο ιερό Ναό του Αγίου Γεωργίου εξ Ραψάνης, στην Ραψάνη της Λάρισας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποδίδουμε στα Αγία λείψανα τιμή και ευλαβική προσκύνηση, η όποια όμως δεν αποτελεί λατρευτική προσκύνηση η λατρεία. Τούτο γιατί κανείς ποτέ ορθόδοξος χριστιανός δεν ταύτισε στη σκέψη του τα τίμια λείψανα με «θεούς». Μακαριστός π. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΥΛΟΣ (ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΝ ΑΙΡΕΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΟΜΑΔΩΝ).

Ο Άγιος Νεομάρτυς Γεώργιος ανήκε σε ανώτερη κοινωνικά και οικονομικά οικογένεια της Ραψάνης. Ο πατέρας του ονομαζόταν Χατζηλάσκαρης και ήταν υιός του Αναστασίου Ψάλτου. 

Δεν είναι γνωστό όμως αν το Ψάλτου είναι επώνυμο ή ιδιότητα του Αναστασίου. Η μητέρα του Νεομάρτυρα είχε το όνομα Σμαράγδα και ήταν θυγατέρα του Θεόδωρου Σακελλαρίδου. Σε κωνικό πώμα παλαιάς - πριν το 1900 - αργυρής λειψανοθήκης, η οποία αντικατέστησε ακόμη παλαιότερη πρόχειρη και απλή κατασκευή, είναι χαραγμένα με κεφαλαία γράμματα ακριβώς τα εξής: «Ο ΕΝΔΟΞΟΣ ΝΕΟΜΑΡΤΥΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΘΛΗΣΑΣ ΕΝ ΤΥΡΝΑΒΩ ΚΑΤΑ ΤΟ ΕΤΟΣ 1818 ΕΠΙ ΒΑΛΗ ΠΑΣΙΑ ΥΙΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΙΑ ΗΤΟΝ ΥΙΟΣ ΧΑΤΖΗ ΛΑΣΚΑΡΕΩΣ ΥΙΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΕΙΟΥ ΨΑΛΤΟΥ ΚΑΙ ΜΗΤΡΟΣ ΣΜΑΡΑΓΔΑΣ ΘΥΓΑΤΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΟΥ».

πηγή φωτογραφίας: www.saint.gr
Δεν είναι γνωστό αν είχε ή πόσα αδέλφια είχε ο Νεομάρτυς. 

Όμως η παράδοση ομόφωνα παρουσιάζει τον Γεώργιο να συνδέεται συγγενικά με το λογιότατο κληρικό της Ραψάνης «παπά κυρ Χριστόδουλον» Καραζήση, που ήταν οικονόμος.

Ένα πωλητήριο έγγραφο του 1852, το οποίο βρέθηκε μαζί με άλλα έγγραφα στην παλαιά βιβλιοθήκη που φυλασσόταν στην παλαιά και αρχοντική οικία Καραβασίλη, είναι αρκετά διαφωτιστικό. 

Σε αυτό παρουσιάζεται «ὁ ἐλάχιστος ἱερεὺς καὶ οἰκονόμος (Χριστόδουλος) υἱὸς Χατζηβασιλείου Καραζήση καὶ Κερασίνης θυγατρὸς παπὰ Ἀθανασίου Γεροπασχάλη» να πωλεί «πρὸς ἀνεψιὸν αὐτοῦ Βασίλειον Χαδούλη Γογούρα» κτήματα, τα οποία στο εξής «ὑπάρχουσιν… ἰδιοκτησίαι τοῦ ρηθέντος ἀνεψιοῦ αὐτοῦ Βασιλείου ἀναπόσπαστοι τὲ καὶ ἀναφαίρετοι παρὰ παντὸς ἑτέρου κληρονόμου αὐτοῦ καὶ τῆς μακαρίτιδος συζύγου αὐτοῦ Μαρίας Α. Χατζηλασκάρεως…».

Από αυτό συνεπάγεται το συμπέρασμα ότι ο Νεομάρτυς είχε τουλάχιστον μία αδελφή, τη Μαρία, τον δε παπά κυρ Χριστόδουλο Καραζήση, γαμπρό από την αδελφή του. Αξίζει να υπογραμμισθεί ότι την εξ αγχιστείας αυτή συγγένεια συμπλήρωσε η πνευματική, γιατί ο Χριστόδουλος υπήρξε διδάσκαλος του Γεωργίου. 

Μόνο δεν γνωρίζουμε ακριβώς ποια υπήρξε πρώτη ή εάν η μία συγγένεια προκάλεσε την άλλη.

Ο Γεώργιος παρουσιάζεται από την παράδοση ως τρόφιμος και απόφοιτος της ανωτέρου επιπέδου Σχολής Ραψάνης, στην οποία χρημάτισε διδάσκαλος και ο κυρ Χριστόδουλος Καραζήσης. 

Σύμφωνα με τις υπάρχουσες πληροφορίες, η ορεινή κωμόπολη της Ραψάνης άκμαζε οικονομικά τον 18ο μ.Χ. αιώνα, όπως και ο Τύρναβος και τα Αμπελάκια. Είχε βιομηχανία, έκανε εξαγωγή εξαίρετου κρασιού και αποτελούσε πόλο έλξεως για τα γύρω χωριά του κάτω Ολύμπου.

Η ομώνυμη εκκλησία του Αγ. Γεωργίου στην Ραψάνη
Ενώ λοιπόν υπήρχαν οι οικονομικές προϋποθέσεις, ο λογιότατος και ιδιαίτερα δραστήριος Επίσκοπος Πλαταμώνος και Λυκοστομίου Διονύσιος, ο οποίος θεμελίωσε και προστάτευσε και τη σπουδαία Σχολή στα Αμπελάκια, προέβη στην ίδρυση και της εν λόγω Σχολής στη Ραψάνη το έτος 1767. Ονομαστό υπήρξε το πνευματικό αυτό Ίδρυμα. Στην ακμή του συγκρινόταν με τις Σχολές των Μηλέων, της Ζαγοράς, των Αμπελακίων, του Τυρνάβου κ.α. Σε αυτή μαθήτευσαν και ο Βασίλειος ο Ραψανιώτης, ένας από τους άριστους μαθητές στην Αθωνιάδα Ακαδημία (1753 - 1758) του Ευγενίου Βούλγαρη και ο Ιωνάς Σπερμιώτης, ένας από τους διακεκριμένους δασκάλους εκείνης της εποχής και περιζήτητος γι' αυτό στη Μακεδονία και στη Θεσσαλία και άλλοι. Κατά την Επανάσταση και λίγο πριν από αυτή, σταμάτησε να λειτουργεί η Σχολή και επαναλειτούργησε το 1830.

H Ραψάνη
πηγή φωτογραφίας: adarofos.blogspot.gr
Με το δεδομένο ότι ο Νεομάρτυς άθλησε το 1818, θα πρέπει να συμπεράνουμε με ασφάλεια ότι αποφοίτησε από τη Σχολή το 1815 - 16. Αφού αποφοίτησε ο Γεώργιος από τη Σχολή, ασκούσε στην γενέτειρά του το επάγγελμα του γραμματοδιδασκάλου με ζήλο ένθεο και νεανικό σφρίγος, εμπνέοντας τους νεαρούς μαθητές του και δημιουργώντας στις αδιαμόρφωτες ψυχές τους ζωηρά ιερά και εθνικά βιώματα. 

Αναφέραμε πριν ότι η Ραψάνη αποτελούσε πόλο έλξεως για τα χωριά του κάτω Ολύμπου. Αυτό συνέβαινε για πολλές δεκαετίες μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα. Και βέβαια όχι μόνο για την υλική ευπορία και την εμπορική και βιομηχανική της κίνηση, αλλά και για την πνευματική της άνθηση και καλλιέργεια των γραμμάτων, όπως ελέχθη. Αποτελούσε αφορμή καυχήσεως για ένα γονέα να αποστέλλει για σπουδές τον υιό του στη Ραψάνη. Την εποχή εκείνη, για την οποία κάνουμε λόγο, τα παραποτάμια χωριά της περιοχής κατοικούνταν ως επί το πλείστον από Οθωμανούς, που συναλλάσσονταν, μέχρι και συνδέονταν ακόμη σε περιορισμένη βέβαια κλίμακα, με Έλληνες Χριστιανούς.

Ένας από τους Οθωμανούς, κάτοικος της κωμοπόλεως Δερελί (Γόννοι) και οικογενειάρχης, επιθυμώντας ο υιός του να τύχει αξιόλογης παιδείας, τον απέστειλε οικότροφο σε φίλο του που διέμενε στη Ραψάνη. Άρχισε έτσι το τουρκόπουλο να παρακολουθεί και να μαθαίνει τα στοιχειώδη γράμματα μαζί με τα ελληνόπουλα, στα πόδια του γραμματοδιδάσκαλου Γεωργίου. Ο μικρός Αγαρηνός προσαρμόστηκε σύντομα στο κλίμα του σχολείου και συναγωνιζόταν τους συμμαθητές του, ενθαρρυνόμενος και από τον διδάσκαλό του, ίσως τυγχάνοντας από εκείνον και ιδιαίτερης φροντίδας.

πηγή φωτογραφίας: www.saint.gr
Με το δεδομένο ότι αιώνες πριν η Ελληνική παιδεία με δυσκολία διαχωριζόταν από τη χριστιανική κατήχηση, ο μικρός αλλοεθνής, συγχρόνως προς την ελληνική εκπαίδευση, λίγο - λίγο αλλά σταθερά επηρεαζόταν από τη χριστιανική πίστη και ζωή. Σε αυτό ασφαλώς και αποφασιστικά συνέβαλε και η προσωπικότητα του δασκάλου του. Συνέβαλε όμως και η γοητεία των εκκλησιαστικών Ακολουθιών, τις οποίες ως αυτοπρόβλητος κατηχούμενος παρακολουθούσε.

Αλλά η σημειούμενη αλλαγή του μικρού Αγαρηνού, στα φρονήματα, τις πεποιθήσεις και τα ήθη, δεν ήταν δυνατόν να μείνει απαρατήρητη. Αρχικά στο οικογενειακό του περιβάλλον, κάθε φορά που μετέβαινε για διακοπές στο Δερελί, και στη συνέχεια στο συγγενικό και ευρύτερο κύκλο γινόταν αισθητή η μεταβολή, κάτι που δημιουργούσε ανησυχίες και ερέθιζε τους Οθωμανούς. Αλλά η πρόκληση έγινε μεγαλύτερη και η δυσφορία των Αγαρηνών αφόρητη, όταν με τον καιρό ο μικρός και αυθόρμητος προσήλυτος όχι μόνο εκφραζόταν με εκτίμηση για τα ιερά των Ρωμιών, αλλά και, αντιδιαστέλλοντας αυτά προς τα αντίστοιχα των ομοεθνών του, υποτιμούσε τα ιερά των Μωαμεθανών και τα περιφρονούσε.

Όπως ήταν επόμενο, όσοι εξοργίσθηκαν αναζήτησαν τον ένοχο της «προσβολής». Τον εντόπισαν στο σχολείο της Ραψάνης. Τον έσυραν δέσμιο για τα περαιτέρω στον Τύρναβο, όπου από το 1811 είχε έδρα του ο διορισμένος Σατράπης της Θεσσαλίας, Βελή Πασάς, υιός του Αλή Πασά του Τεπελενλή, αφού η Υψηλή Πύλη τον μετέθεσε εκεί από την Πελοπόννησο. Η κατηγορία εναντίων του κατηγορουμένου ήταν συγκεκριμένη, σαφής και, σύμφωνα με όσα ίσχυαν στους Οθωμανούς, βαρύτατη: απόπειρα εκχριστιανισμού μουσουλμανόπαιδος. Αυτό και μόνο, ανεξάρτητα του αποτελέσματος της προσπάθειας, συνεπαγόταν ανελέητη καταδίκη σε μαρτυρικό θάνατο.

Στον Τύρναβο είχε την έδρα του Στρατοδικείο. Δεν είναι, εν τούτοις, γνωστό αν τον Γεώργιο τον δίκασε στρατοδίκης, προσωπικά ο Βελή Πασάς, κάποιος άλλος μουλάς (δικαστής) ή δικαστήριο με πολυμελή σύνθεση, όπως και στην περίπτωση του Γεδεών, που μαρτύρησε το ίδιο έτος στον Τύρναβο. Γνωστό είναι ότι η διαδικασία ήταν σύντομη και τελεσίδικη. Η απόφαση δεν ήταν η προβλεπόμενη και η συνηθισμένη σε παρόμοιες αφορμές: εκτέλεση διά βασανισμού. Συγκεκριμένα ο Νεομάρτυς Γεώργιος αποκεφαλίσθηκε, αφού προηγουμένως υπέστη πολλά και ποικίλα οδυνηρότατα μαρτύρια.

Τον έκλεισαν σε πυρακτωμένο λουτρό, γυμνό από το κεφάλι μέχρι τα πόδια. Τον τρύπησαν με σιδερένια νύχια. Του κάρφωσαν τα πόδια σε πέταλα. Τον διαπόμπευσαν σε όλο τον Τύρναβο. Τον κάρφωσαν σε τετράγωνο στύλο ίσο στο ύψος με τον Μάρτυρα και αφού τον περιτύλιξαν με σχοινιά βουτηγμένα στην πίσσα, στη νάφθα (ακάθαρτο πετρέλαιο) και σε άλλα ελαιώδη και οινοπνευματώδη υγρά, τον παρέδωσαν στη φωτιά. Όμως με τη Χάρη του Θεού, προς ενίσχυση του Αγίου, ο Μάρτυρας δεν έπαθε τίποτα.

Στις ιστορήσεις των εικόνων παρουσιάζονται συμπληρωματικά και άλλες σκηνές βασανισμών. Στραγγαλισμοί, εξαρθρώσεις, κτυπήματα με το σπαθί, μέχρι και τοποθέτηση πυρακτωμένου σιδερένιου στεφανιού πάνω στο γυμνό σώμα του Νεομάρτυρος.

Στις ιστορήσεις των εικόνων, επίσης, παρουσιάζεται ο αθλητής της πίστεως Γεώργιος, έχοντας το κεφάλι στους ώμους, να μεταφέρεται προς ενταφιασμό, παρουσία κάποιου ιερέα ονόματι Δημητρίου που θυμιάζει και ο οποίος είχε προσκληθεί και διαταχθεί ειδικά για το λόγο αυτό. Σύμφωνα με άλλη παράδοση ο Νεομάρτυς αποκεφαλίζεται προτού προλάβει να πεθάνει από τα μαρτύρια που ήδη είχαν γίνει. Σε αυτό συνηγορεί και το γεγονός ότι μεταξύ των ιερών λειψάνων του Αγίου δεν υπάρχει η αγία του κάρα, αφού εξαφανίσθηκε από τους Αγαρηνούς.

Το έτος της αθλήσεως του Νεομάρτυρα Γεωργίου είναι το 1818. Τότε ο Άγιος βρισκόταν στο εικοστό, τουλάχιστον, έτος της ηλικίας του.

Από τα υπάρχοντα στοιχεία υποδηλώνεται ότι η αρχή του μαρτυρίου έγινε σε κάποιο διοικητικό κτίριο στον Τύρναβο. Ίσως, όπως και του Οσιομάρτυρα Γεδεών, «εἰς τὸ τοῦ Ἡγεμόνος Παλάτιον». Ακολούθως και «ἐπειδὴ τοὶς ἀνωτέρω βασάνοις οὐκ ἐνέδωκε (ὁ Γεώργιος), δι’ ἐπιταγῆς τοῦ Βαλῆ πασιᾶ, δι’ ὤλου τοῦ Τυρνάβου πομπευθεῖς καὶ τοῦ ποταμοῦ (Τιταρησίου) περαιωθεῖς…», οδηγήθηκε στη δεύτερη και σκληρότερη φάση των βασανιστηρίων του. Γι' αυτό και ήταν άλλοι δήμιοι εκεί, ο Αγά Σεβράνι και κάποιος Φράγκος.

Από τα παλαιότατα χρόνια μέχρι και σήμερα, από τη μεριά του Τιταρησίου (ή Σαλαμπριά αποκαλούμενου) ποταμού, υπήρχαν στρατώνες. Εκεί λοιπόν και κοντά στη μακρά γέφυρα, άθλησε και ενταφιάσθηκε ο Νεομάρτυς Γεώργιος. Η άποψη αυτή ενισχύεται και από το λόγο ότι και στις δύο ιστορήσεις στις άγιες εικόνες, στα πόδια του Αγίου εικονίζεται η εν λόγω γέφυρα.

Την πρώτη ήδη εκείνη νύχτα είδαν οι Τούρκοι σκοποί των στρατώνων «οὐρανομήκη» στήλη φωτός, που σημάδευε τον τάφο του Νεομάρτυρα. Την επόμενη ενημέρωσαν γι' αυτό τους προϊσταμένους τους. Εκείνοι και με τα ίδια τα μάτια τους διαπίστωσαν την φωτοφάνεια και κατά την δεύτερη νύχτα και ανέφεραν σχετικά την επόμενη στον Βελή πασά, τον οποίο και προκαλούσαν, εάν επιθυμούσε, να διαπιστώσει και προσωπικά το εξαίσιο φαινόμενο. Εκείνος ο υπερφίαλος, αφού απαξίωσε να ασχοληθεί με το συγκεκριμένο γεγονός, διέταξε να προσκληθούν το συντομότερο στη Ραψάνη οι συγγενείς του Νεομάρτυρα, να ξεθάψουν και να παραλάβουν το ιερό σκήνωμά του, πράγμα το οποίο και έγινε.

Μετά από λίγο καιρό, με πολλή ευλάβεια και κατάνυξη, τα άγια λείψανα μετακομίσθηκαν από το κοιμητήριο της Ραψάνης, το οποίο ήταν στο χώρο γύρω από το ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στην ευρύχωρη αρχοντική οικία Καραζήση που βρισκόταν κοντά.

Πραγματικά, εφαρμόστηκαν πλήρως και οι λόγοι του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, τους οποίους έγραψε στο Νέο Μαρτυρολόγιο και τους απηύθυνε προς τους Νεομάρτυρες: «Τὰ τίμια λείψανά σας θέλει δοξάσει (ὁ Θεός) ἐδῶ κάτω εἰς τὴν γῆν ἢ μὲ τὴν ἐπιφάνεια τοῦ Φωτός του ἢ καὶ μὲ ἄλλα σημεῖα καὶ θαύματα, καθὼς ἤθελε κρίνει ἡ θεία δικαιοσύνη Του, ἢ τὸ ὀλιγώτερον ὀλιγώτερον θέλει τὰ τιμήση μὲ τὴν παρὰ τῶν Χριστιανῶν προσκύνησιν καὶ εὐλάβειαν…».

Ο Αγιος Γεώργιος ο εκ Ραψάνης εορτάζει στίς 5 Μαρτίου.




Δευτέρα, 9 Μαΐου 2016

Ο Ναός της Παναγίας του "Τσιατσιαπά", Καστοριά.

πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Βρίσκεται, έξω από τα όρια της τειχισμένης πόλης στην βορειοανατολική πλευρά της λίμνης της Καστοριάς που ονομάζεται από τους Καστοριανούς Απόζαρι. 




πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Είναι κτίσμα των αρχών του 17ου αιώνα και τιμάται στη μνήμη της θεομητορικής γιορτής των Εισοδίων της Θεοτόκου ενώ φέρει το προσωνύμιο «του Τσιατσιαπά» λόγω της γειτνίασής του με το λαμπρό αρχοντικό Τσιατσιαπά. Κατά τα χρόνια της ανέγερσης και της τοιχογράφησής του ανήκε στην ενορία Βαρλαάμ (αναφέρεται για πρώτη φορά στους κώδικες της Μητρόπολης το 1618), ενώ σήμερα είναι στη δικαιοδοσία της ενορίας του Αγίου Παντελεήμονος.

Σύμφωνα με αναφορές στα σημειώματα εκκλησιαστικών βιβλίων της Καστοριάς ο ναός ταυτίζεται πολύ πιθανά με καθολικό μονής που αποτελούσε μετόχι του Θεοβαδίστου όρους Σινά, υπόθεση που ενισχύεται τόσο από την ιδιότητα των μοναχών χορηγών της δεύτερης φάσης τοιχογράφησης, όσο και από την ίδια τη θέση του στη βορειανατολική παρυφή της πόλης.

Εξωτερικός δυτικός τοίχος, Παναγία Οδηγήτρια και Αρχάγγελοι
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu

πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Ο μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με νάρθηκα έχει διαστάσεις κάτοψης 16.50 x 7.00 μέτρα και το ύψος του φθάνει στα 5.50 μέτρα. 

Είναι κτισμένος με λασπόκτιστη αργολιθοδομή με ενδιάμεσες οριζόντιες ξυλοδεσιές. 

Εξωτερικά η τοιχοποιΐα έφερε αρμολόγημα με ασβεστοκονίαμα, το οποίο διασώζεται μόνο σε τμήμα του βόρειου τοίχου. 

Η αψίδα του ιερού βήματος είναι ημικυκλική με εκτεταμένες φθορές των πλίνθων που συγκρατούν το τόξο, οφειλόμενες προφανώς στην υγρασία. Διατηρείται επίσης το αρχικό επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο με εξαιρετικό ανάγλυφο διάκοσμο, ενδεικτικό τόσο της εποχής κατασκευής του, όσο και του επικρατούντος συρμού.

Επάνω οι άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός, κάτω
οι 3 παίδες εν καμίνω.
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Στις αρχές του 20ου αιώνα καθαιρέθηκαν τα επιχρίσματα στο βόρειο, νότιο και δυτικό τοίχο του κυρίως ναού, με συνέπεια την καταστροφή των τοιχογραφιών του. 

Ο νάρθηκας σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή τοιχογραφήθηκε το 1613 με 1614. 

Στον ανατολικό τοίχο του ανοίχτηκαν μεταγενέστερα κάποια καφασωτά παράθυρα, καταστρέφοντας τμήμα των τοιχογραφιών της ανώτερης ζώνης, ενώ παράλληλα κατασκευάστηκε και ένα ξύλινο πατάρι για τις ανάγκες του γυναικωνίτη, το οποίο, άγνωστο όμως πότε, κατεδαφίστηκε. 

Στον εξωτερικό δυτικό τοίχο του νάρθηκα του ναού υπήρχε ένα ξύλινο στέγαστρο για την προστασία των εξωτερικών τοιχογραφιών, όπως και μία λιθόκτιστη σκάλα, η οποία αναστηλώθηκε και στερεώθηκε σε πρόσφατες εργασίες αποκατάστασης του ναού. 

Παρόμοιες εργασίες αναστηλωτικού και στερεωτικού χαρακτήρα έγιναν τόσο στον κυρίως ναό, όσο και στο νάρθηκα από το Γραφείο της Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού, του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων αλλά και του Δήμου Καστοριάς κατά την περίοδο των ετών 1992 - 1995. 

Τότε,  εκείνο το χρονικό διάστημα εκπονήθηκε και η εξαιρετικά σημαντική για το μέλλον του Ναού, μελέτη συντήρησης των τοιχογραφιών του αλλά και του περίτεχνου και εξαιρετικά εντυπωσιακού ξυλόγλυπτου τέμπλου του.

Νάρθηκας, άποψη νοτίου τοίχου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Νάρθηκας, άποψη βορείου τοίχου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Νάρθηκας, άποψη δυτικού τοίχου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Νάρθηκας, άποψη ανατολικού τοίχου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu

Νάρθηκας. Αφιερωματική επιγραφή
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Η γραπτή κεφαλαιογράμματη κτητορική επιγραφή βρίσκεται στον ανατολικό τοίχο του νάρθηκα στο υπέρθυρο της εισόδου προς τον κυρίως ναό. Το μήκος της είναι 1, 57, το ύψος 0,15 μ. και το κείμενο της εκτείνεται σε τρεις στίχους. Η απόδοσή της είναι η ακόλουθη:

+ ΑΝΝΕΓ[….]ΟΡΗΘΗ Υ ΔΕΥΤΕΡΑ ΠΑΡΟΥCΙΑ CΥΔΡΟ-ΜΗ Κ(ΑΙ) ΚΕ ΚΟΠΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΘΕΩΦΥ/ ΛΑ-ΚΤΟΥ[….]ΑCTACYA MO<NA>XH ΔΗΟΝΗCΥA ΜΟΝΑΧΗ ΙΩ(ΑΝΝΟΥ) ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ/ Κ(ΑΙ) ΤΟΝ ΕΠΗΛΥΠΟΝ ΑΡΧΟΝΤΟ ΕΟΝΗΑΝ Η ΜΝΗ(ΜΗ)/ ΑΥΤΟΝ ΕΠΗ ΕΤΟΥC ZPKB (1613/1614).

Παναγία Παντάνασσα.
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
H επιγραφή δεν αφορά ούτε στην ανέγερση αλλά ούτε και στην πλήρη τοιχογράφησή του ναού της Παναγίας, παρά μόνο στην ιστόρηση του ανατολικού τοίχου του νάρθηκα με τη Δευτέρα Παρουσία. 

Έχει επίσης και πολλά ορθογραφικά λάθη, τα στοιχεία της είναι πρόχειρα, ατελή καθώς και στερούνται της πλήρους ομοιομορφίας. 

Ο νάρθηκας του Ναού τοιχογραφήθηκε το 1613 με 1614, με έξοδα του ιερομονάχου Θεοφυλάκτου, των μοναχών Αναστασίας και Διονυσίας, του Ιωάννη Δημητρίου και άλλων αρχόντων της περιοχής, ενώ η εξωτερική παρειά του δυτικού τοίχου το 1627, με δαπάνες της Ασάνως σύμφωνα με τη σωζόμενη επιγραφή: ΔΕΥCIC THN ΔΟΥΛΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΑCANΩΕΤΟΥC ZΡΛΕ (1627). 

Προκύπτει λοιπόν ότι ο αναφερόμενος εδώ ιερομόναχος έχει το ίδιο όνομα με το μητροπολίτη Καστοριάς Θεοφύλακτο, που απαντάται για πρώτη φορά σε ένα έγγραφο του 1621 ως διάδοχος του Μητροφάνους στο μητροπολιτικό θρόνο. 


Το μαρτύριο του Αγίου Στεγάνου και του Αγίου Πέτρου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Ο άγγελος οδηγεί τον Ιωάννη στην έρημο και το κύρηγμα του Προδρόμου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Η σφαγή του Ζαχαρία και το μαρτύριο του αποστόλου Ανδρέα
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu


Ιερό Βήμα, Παναγία Βλαχερνίτισσα
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Θα μπορούσε βέβαια να γίνει ένας συσχετισμός ανάμεσα στα δύο πρόσωπα και να ταυτιστούν αυτά, εφόσον υπήρχαν στη διάθεσή μας περισσότερο ασφαλή αλλά και τεκμηριωμένα στοιχεία.

Λόγω της εκτεταμένης καταστροφής των τοιχογραφιών που είχε λάβει χώρα στον κυρίως ναό, είναι αδύνατη η εξαγωγή στέρεων και ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με το ακολουθούμενο εικονογραφικό πρόγραμμα. 

Από την αρχική τοιχογράφηση σώζονται μόνο οι παραστάσεις του ανατολικού τοίχου και του ιερού βήματος με την Παναγία Πλατυτέρα στον τύπο της Βλαχερνίτισσας, περιβαλλόμενη από αγγέλους και τους συλλειτουργούντες ιεράρχες τον Βασίλειο το Μέγα, τον Γρηγόριο το Θεολόγο, τον Αθανάσιο, ενώ ο τέταρτος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος είναι κατεστραμμένος. 

Πάνω από την Θεοτόκο εικονίζεται το Άγιο Μανδήλιον και η Ανάληψη. Στο νότιο άκρο του ανατολικού τοίχου αποκαλύφθηκε τμήμα αδιάγνωστης σύνθεσης.

Στους βόρειο και νότιο τοίχο του ναού σώζονται, πάνω από την κάτω ζώνη με το διακοσμητικό αναδιπλούμενο ύφασμα, τα κάτω άκρα εικονιζόμενων αγίων μορφών. 


Η φιλοξενία του Αβραάμ
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Η κοίμηση του Αγίου Λουκά
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Η Ζωοδόχος Πηγή
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Λεπτομέρεια από την Δευτέρα Παρουσία
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Η Μεταμόρφωση
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Στην ανώτερη ζώνη στο νότιο τοίχο διακρίνονται τα υπολείμματα μορφής είτε μοναχού είτε ασκητή αγίου με ανοιχτό ενεπίγραφο ειλητάριο, ενώ στον δυτικό τοίχο αποκαλύφθηκαν κατά τις εργασίες συντήρησης το άνω τμήμα της κατεστραμμένης σκηνής της Κοίμησης της Θεοτόκου και ολοκληρωμένη πλέον η Μεταμόρφωση. 

Αντίθετα με τον «πτωχό» και ελλιπή διάκοσμο του κυρίως ναού ο νάρθηκας είναι κατάγραφος. 

Στους βόρειο, νότιο, δυτικό, αλλά και ανατολικό τοίχο ο ζωγραφικός διάκοσμος διαρθρώνεται σε τέσσερις ζώνες συμπεριλαμβανόμενης και της κατώτερης που συνιστά τη διακοσμητική ζώνη. 

πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Το άγιο Μαντήλιο και η Ανάληψη
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Σκηνή Βρεοφοκτονίας
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Η σφαγή του Ζαχαρία
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu

Τοπογραφική παράσταση του όρους Σινά
φωτογραφία: www.academia.edu
Νότιος τοίχος: Στην ανώτερη ζώνη εικονίζονται ο προφήτης Ηλίας στην έρημο, ακολουθεί ένα αδιάγνωστο θέμα και σκηνές από το μαρτυρολόγιο, όπως το μαρτύριο των αγίων Ακινδύνου, Πηγασίου, Αφθονίου, Ελπιδηφόρου και Ανεμποδίστου. 

Στην επομένη μεσαία διατάσσονται οι παραστάσεις της Βρεφοκτονίας και του μαρτυρίου των αγίων Ευστρατίου, Αυξεντίου,Μαρδαρίου, Ευγενίου και Ορέστου. 

Την τρίτη ζώνη καταλαμβάνουν, μετά την ολόσωμη όρθια αγία Κυριακή, έξι ομοιόμορφοι άγιοι,οι οποίοι ταυτίζονται με τους Παντελεήμονα, Ερμόλαο, Αρτέμιο, Κύρο, Ιωάννη τον Ανάργυρο ή Θαλλέλαιο και Τρύφωνα. 

Οι παραπάνω άγιοι χαρακτηρίζονται από τις ποικίλες ιαματικές τους ιδιότητες. Βόρειος τοίχος: Στην ανώτερη ζώνη δεσπόζει ο εικονογραφικός κύκλος του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου αποτελούμενος από τα θέματα του Ευαγγελισμού του Ζαχαρία, της Γέννησης του Προδρόμου, της φυγής της μητέρας του Ελισάβετ, της σφαγής του Ζαχαρία, του μικρού Ιωάννη στην έρημο και της προσευχής του, της διδασκαλίας και της μαρτυρίας του Προδρόμου. 


Προφήτης Ηλίας
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Ο Ευαγγελισμός του Ζαχαρία
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu


Τοπογραφική παράσταση του όρους Σινά
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Στην επόμενη μεσαία εικονίζονται τα μαρτύρια του διακόνου Στεφάνου και των αποστόλων Πέτρου, Παύλου, Ανδρέα, Ιακώβου και Μάρκου. 

Η τρίτη ζώνη εικονογραφείται με τις αγίες μεγαλομάρτυρες Ειρήνη και Αικατερίνη, τον ασπασμό των αποστόλων Πέτρου και Παύλου, τον άγιο Ιωάννη το Θεολόγο και την μεγάλη σύνθεση με την ένθρονη Θεοτόκο Οδηγήτρια περιβαλλόμενη από τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ. 

Δυτικός τοίχος: Στην ανώτερη ζώνη και μετά την Φιλοξενία του Αβραάμ ή την Αγία Τριάδα ακολουθεί η μεγάλη και εντυπωσιακή σύνθεση με την Τοπογραφική Παράσταση του όρους Σινά με διάφορα επεισόδια, όπως τον προφήτη Μωυσή στην έρημο του Σινά, τον προφήτη μπροστά στο θαύμα της φλεγόμενης και μη καιόμενης βάτου, την παραλαβή του Μωσαϊκού Νόμου στο Όρος Σινά, της Κοίμησης της αγίας Αικατερίνης και τέλος τη Θυσία του Αβραάμ. 

Στην επόμενη ζώνη εικονίζονται οι Τρεις παίδες στην κάμινο, η Παναγία στον εικονογραφικό τύπο της Ζωοδόχου Πηγής, η Κοίμηση του ευαγγελιστή Λουκά και το μαρτύριο του ευαγγελιστή Ματθαίου.

Τις σκηνές κλείνουν οι στρατιωτικοί άγιοι Θεόδωρος ο Τήρων και Θεόδωρος ο Στρατηλάτης και οι ιαματικοί άγιοι Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός δεξιά και αριστερά της θύρας εισόδου. Οι ζωγράφοι των τοιχογραφιών μας είναι άγνωστοι.

Το τέμπλο
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu


Λεπτομέρεια του τέμπλου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Λεπτομέρεια του τέμπλου
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Λεπτομέρεια του τέμπλο
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu

Η άφλεκτος βάτος
πηγή φωτογραφίας: www.academia.edu
Αρχές του 2016 ο σπουδαίος αυτός μεταβυζαντινός Ναός αποκαταστάθηκε από την Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Καστοριάς (ΕΒΑ) και αποδόθηκε στην χριστιανική λατρεία και στην δικαιοδοσία της Ιερής Μητρόπολης Καστοριάς. 

Οπως ανέφερε η συντηρήτρια έργων τέχνης και τμηματάρχης τμήματος συντήρησης Εφορείας Αρχαιοτήτων Καστοριάς Αμαλία Γκιμουρτζίνα: « Έγινε συντήρηση των τοιχογραφιών και αποκατάσταση και συντήρηση του χρυσοποίκιλτου τέμπλου. Ο ναός έχει ένα τέμπλο καλυμμένο με φύλλα χρυσού και εξαιρετική ξυλόγλυπτη τεχνική. Έγινε η στερέωση του τέμπλου, αποκαταστάθηκε έτσι ώστε να είναι σταθερό και να μην έχει κάποιο πρόβλημα κατάρρευσης, στερεώθηκε το φύλλο χρυσού, συμπληρώθηκε σε κάποια σημεία που έπρεπε να συμπληρωθεί και βερνικώθηκε, έτσι ώστε να δείχνει όσο το δυνατόν πιο κοντά στην αρχική του κατάσταση. Επίσης, έγινε η συντήρηση των τοιχογραφιών στο σύνολο του ναού, αρμολογήθηκαν τα μέρη της τοιχοποιίας στα σημεία τα οποία δεν έφεραν τοιχογραφία».


Τα κείμενα είναι απόσπασμα της εργασίας έκδοσης "ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΩΝ ΚΑΙ ΤΕΜΠΛΟΥ Ι. Ν. ΕΙΣΟΔΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΤΣΙΑΤΣΙΑΠΑ ΣΤΟ ΑΠΟΖΑΡΙ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ" σε κείμενα της αρχαιολόγου Αγγελικής Στρατή και της συντηρήτριας έργων τέχνης Αμαλίας Γκιμουρτζίνα, σε φωτογραφίες του Μάνου Σινόπουλου. 


Δείτε τι δήλωσε η συντηρήτρια έργων τέχνης της 16ης ΕΒΑ, 
Αμαλία Γκιμουρτζίνα.



Δείτε επίσης την τόσο εντυπωσιακή και πλήρη εργασία ΕΔΩ.

© Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού Εφορεία Αρχαιοτήτων Καστοριάς, 2015.